شکل گیری تومان ها در ایران دوره مغول

فرضیات فرعی
مغولان تومان ها را برای اداره کشور و تامین ارتش بوجود آوردند و در این امر از سنتهای چینی و مغولی بهره گرفته اند.
پدید آمدن تومانها تاثیرات مثبتی بر بهبود شیوه اداره مملکت برای دولت ایلخانان داشت.
۱-۷- تعاریف مفهومی
تومان: تومان در لغت به معنی ده هزار است که برای شمارش لشکر ، شمارش پول و گاهی برای شمارش مال ، بالش ، حقوق دیوانی ، خراج ممالک و همچنین به منظور ایجاد تقسیمات کشوری بکار می رفت .
۱-۸-روش تحقیق
با توجه به ماهیت موضوع، روش تحقیق در این پژوهش توصیفی وتحلیلی خواهد بود یعنی محقق در ابتدا می کوشد موضوع مورد بحث را توضیح وتشریح نماید؛ سپس تحلیل های را نیز در خلال آن انجام دهد . همچنین روش گرد آوری اطلاعات در این پژوهش کتابخانه ای و اسنادی می باشد .
۱-۹- بررسی منابع
۱-۹-۱-منابع جغرافیایی
نزهه القلوب : نویسنده این کتاب حمدالله مستوفی است. وی از تبارخاندان قدیم مستوفیان قزوین بود که چنانکه بیان شده سلسله نسب آنان به حر بن یزید ریاحی می رسید ؛ این خاندان از قرن پنجم هجری مقام ریاست خزانه داری ولایت قزوین را به صورت موروثی دردست داشتند ؛ پدر حمدالله وخود او نیز ، با همین عنوان مستوفی در دستگاه ایلخانان مشغول به کار بودند . حمدالله مستوفی کتاب نزهه القلوب را در سال ۷۴۰ﻫ تالیف نمود . این کتاب شامل یک مقدمه ، سه مقاله و یک خاتمه است . او در این کتاب مانند معاصران خود اکتفا به تکرار بیانات جغرافیدانان پیشین خود ننموده است، بلکه دگرگونیهای را که از زمان مورخین پیشین به بعد روی داده را ، نیز خاطر نشان می سازد بخش سوم این کتاب مربوط به جغرافیای مفصل ایران و متصرفات ایلخانان است . اطلاعات نویسنده در این کتاب در باب جغرافیایی ایران ، بیشتر مربوط به زمان خود مولف است ومنبع اطلا عات وی بیشتر دفاتر مالیاتی ایلخانان می باشد چنانچه میدانیم مقام حمدالله بعنوان مستوفی در دستگاه ایلخانان دسترسی به این منابع و اسناد را برای او سهل کرده است.
آثارالبلاد : مولف این کتاب زکریای قزوینی می باشد . او در حدود سال ۶۰۰ ﻫ در قزوین به دنیا آمد . در ابتدای جوانی به دمشق رفت و در آنجا به تحصیل علوم ، فنون و ادب پرداخت . طولی نکشید که به فرمان المستعصم بالله خلیفه عباسی به مقام قضای شهرهای واسط و حله منصوب گردید و تا سال ۶۵۶ ﻫ یعنی سال سقوط بغداد به دست هلاکوخان در این مقام ابقا بود ، سر انجام او در سال ۶۸۲ ﻫ در شهر واسط در گذشت. کتاب او از جمله مهمترین کتابهای جغرافیایی به شمار می آید و مشتمل برشرح جغرافیایی و تاریخی مشاهدات مولف می باشد. این کتاب توصیف منظمی است از بلاد مختلفی که معلوم مسلمانان آن دوره بوده است، که به ترتیب حروف الفبا در هفت اقلیم شده ؛ که از اقلیم اول در آن طرف استوا آغاز می شود و به اقلیم هفتم در اقصی ممالک شمالی پایان می یابد .
معجم البلدان : این کتاب اثر یاقوت حموی می باشد . او در سال ۵۷۵ ﻫ در یکی از شهرهای روم به دنیا آمد . درکودکی او به اسارت ترکان سلجوقی درآمد و به بازرگانی عرب ، به نام عسکر بن ای نصر حموی فروخته شد که به همین مناسبت به نام حموی معروف گردید . از آنجا که این بازرگان بی سواد بود ، یاقوت را به دفترداری خود گماشت . بعد از مدتی یاقوت از قید بندگی آزاد شد و برای تامین معاش خود به مسافرت پرداخت و از شهری به شهردیگر می رفت و پیوسته از کتابها نسخه برداری نموده و نسخ خطی را می فروخت . در هنگام حملات چنگیزخان ، او در خوارزم اقامت داشت که با وقوع این پیشامد از آنجا فرار کرده ، به حلب گریخت. یاقوت در سال ۶۲۶ﻫ در این شهر در گذشت .هنگامی که او درحلب بود ، با وزیر امیر آنجا یعنی قاضی اکرم جمال الدین ابو الحسن علی قفطی مورخ معروف آشنا شد و شاهکار خود کتاب معجم البلدان را که مقدمات تالیفش را در مرو فراهم نموده بود ، بر اثر مساعدت آن وزیر دانش دوست به پایان رساند . این کتاب به خاطر اطلاعات جغرافیای که بدست میدهد بسیار با ارزش است .
تقویم البلدان : نویسنده این کتاب ابوالفداء است. او در بین سالهای ۷۳۲-۶۷۲ﻫ می زیست . ابوالفداء در دمشق به دنیا آمد. او دردوران جوانی در جنگ های صلیبی شرکت کرد و مدت ۱۲سال در خدمت ملک ناصر از ممالیک مصر بسر برد . در سال ۷۱۰ ﻫ به فرمان ملک ناصر الدین قلاون به حکومت حمات منصوب شد و درسال ۷۲۰ هجری به الملک الموید ملقب گردید او علاوه بر مشاغل سیاسی ایام فراغت خود را به مطالعه می گذرانید و در فقه و لغت و ادب سرآمد بود . کتاب او مشتمل بر یک مقدمه و بیست و هشت فصل می باشد که هر قسمت از شرح ایالتی از ایران ،مانند: خوزستان ، فارس ، کرمان ، سجستان ، طبرستان ، مازندران ، قومس ، خراسان و آذربایجان اختصاص دارد. ابوالفداء پس از توصیف هر ناحیه ، جدولی نیز حاوی مختصات جغرافیای شهر ها ،ترتیب داده است .
۱-۹-۲-منابع عمومی
تاریخ گزیده : مولف این اثر ارزشمند این حمدالله مستوفی می باشد .تاریخ گزیده خلاصه ای از تاریخ عمومی عالم و مشتمل بریک مقدمه و شش باب است . هر چند که به نظر می رسد این کتاب منتخبی از جامع التواریخ است؛ اما آشکار است مولف در برخی جاها خود دست به قلم برده و نکاتی را به مطالب قبلی اضافه نموده است. همچنین او در این کتاب اطلاعات جالبی از قزوین وشعرای عراق عجم بدست می دهد .
۱-۹-۳- منابع دوره مغول
تاریخ جهانگشای : این کتاب تالیف عطامک جوینی است ، که محمد بن عبدالوهاب قزوینی آنرا تصحیح کرده است .جوینی از جمله بزرگترین مورخان ونویسندگان سده هفتم هجری است وی از خاندان بزرگ صاحب دیوان جوینی است که در قرن پنجم وششم همواره متصدی مشاغل بزرگ بوده اند .تاریخ جهان گشا در سه مجلد در شرح ظهور چنگیز خان و احوال و فتوخات او و در تاریخ خوارزمشاهیان و حکام مغولی ایران و فتح قلاع اسماعیلیه و جانشینان حسن صباح تالیف شده است .
جامع التواریخ : این کتاب ارزشمند ، اثر رشید الدین فضل الله می باشد . او در بین سالهای ۶۴۵-۷۱۸ ﻫ می زیسته است رشیدالدین در همدان به دنیا آمد، در ایام جوانی در همانجا به تحصیل علوم مختلفه پرداختا اینکه به عنوان طبیب وارد دستگاه ابا قاخان ایلخان مغول گردید .ارغون خان وگیخاتو در دوران سلطنت خود ، او را مورد لطف قرار دادند؛ غازان خان پس از کشتن صدر جهان وی را به اتفاق خواجه سعدالدین محمد آوجی ،در امر وزارت شرکت داد . الجایتو نیز پس از قتل سعدالدین با وجود اعتماد بسیاری که نسبت به رشید الدین داشت ، وی را با خواجه تاج الدین علیشاه در امر وزارت شریک نمود . رشیدالدین با توجه به حمایتهای ایلخانان و موقعیت مناسبی که در دستگاه آنان بدست آورد، املاک و دارایی های زیادی نیزکسب نمود. او در زمان ابوسعید بر اثر تحریکات در باریان ناگزیر به کناره گیری از خدمت شد ،اما مخالفین باز هم بی کار ننشسته و همچنان به دسیسه چینی پرداختند ، تا اینکه وی را به اتهام مسموم نمودن الجایتو محکوم به اعدام کردند.
غازان که علاقه بسیاری به دانستن رویدادهای تاریخی داشت ، رشیدالدین را مامور تالیف کتابی در باب تاریخ مغولان کرد کرد.رشیدالدین پس از مطالعه اسناد مغولی و مذاکره با مطلعین تاتار، اساس کتاب خود را بنا نهاد پس از مرگ غازان، الجایتو نیز او راتشویق به ادامه کار و اتمام نوشتن این تاریخ نمود تا اینکه او تالیف خود در باب مغولان را با نام جامع التواریخ به پایان برد . این کتاب اطلاعات ارزنده ای از تاریخ ایران دوره مغولان وآداب رسوم و… مغولان و همچنین اطلاعاتی در باره ترکان بدست می دهد .
تاریخ وصاف : این کتاب اثر وصاف الحضره شیرازی است است. نام اصلی این کتاب تجزیه الامصاروتزجیه الاعصار است که بنا به نام مولف به تاریخ وصاف مشهور شده است. وصاف در سال ۶۶۳ﻫ در شیراز به دنیا آمد و در همانجا به تحصیل علم پرداخت ، پس از مدتی توانست از نزدیکان خواجه صدر الدین احمد خالد زنجانی نایب امیر طغاجار حاکم فارس گردد .او توانست به وسیله رشیدالدین به دربار غازان والجایتو راه یابد و کتاب خود را در آن دوران بتالیف نمایید .این کتاب هرچند نثری دشوار و متکلف دارد، اما اطلاعات سودمندی از ایران دوره مغول به ویژه اوضاع شیراز در این برهه زمانی بدست می دهد .
مجمع الانساب : مولف این اثر شبانکاره ای است .اودر سال ۶۷۹ ﻫ در ولایت شبانکاره فارس به دنیا آمد و در سال ۷۳۳ﻫ شروع به تالیف مجمع الانساب نمود و آنرا در سال ۷۳۶ﻫ به پایان رسانید. شبانکاره ای تالیف خود را به منظور تقدیم به سلطان ابوسعید ، در اختیار خواجه غیاث الدین قرار داد.لیکن پیش از اینکه غیاث الدین موفق به انجام این کار شود ، ابوسعید در گذشت و دیری نگذشت که غیاث الدین نیز در همان سال وفات یافت و کتاب مجمع النساب نیز در غارت ربع رشیدی از میان رفت . این پیشامد ناگوار سبب شد شبانکاره دست به تالیف دوباره آن بزند.این کتاب به منظور بررسی تاریخ ایلخانان مغول به ویژه وقایع زمان آخرین ایلخان مغول «ابوسعید» و همچنین حکومت های نیمه مستقل در این برهه زمانی از ارزش بسیاری برخوردار است .
فصل دوم
پیشینه تقسیمات کشوری در ایران تا دوره مغول
مقدمه
موقعیت جغرافیایی ایران و قرارگرفتن این کشور در آسیای جنوب غربی به نحو بارزی در وضع سیاسی و نوسانات مرزهای سیاسی آن موثر بوده است .آسیای جنوب غربی منطقه ای حایل میان سه قاره آسیا، اروپا و افریقا می باشد ،که ایران نیز در این قسمت قرار گرفته و به شدت از حوادث این سه قاره متاثر بوده است و به خاطر دارا بودن همین موقعیت سوق الجیشی خاص ، هموراه شاهد هجوم بیگانگان از بیرون مرزهای خود بوده است. هر چند در این رابطه وضعیت و تعاملات سیاسی نیز در وقوع این هجوم ها نقش داشته ، اما پیداست که موقعیت خاص جغرافیایی آ ن نقش چشمگیرتری بازی می کند . نمونه های این تهاجمات ،هجوم اسکند مقدونی ، حمله اعراب و مغولان می باشد ،که طی این حملات اقوام گوناگونی وارد ایران شدند .هنگامیکه این دسته های مختلف بر ایران تسلط یافتند، در راستای تسلط و برقراری نفوذ در این مناطق دست به تقسیمات کشوری زدند . ناگفته نماند که پیش از آن نیز حاکمان ایرانی برای کنترل بهتر ایالات این تقسیمات را انجام داده بودند. مرزهای سیاسی ایران در طول تاریخ بنا به علل سیاسی که گاهی برخی از ممالک و اراضی به تصرف ایران در می آمد و یا بالعکس در بعضی از موارد از حیطه تسلط ایران خارج می شد همواره متغیر بوده است ، اگر بخواهیم سیر این تحولات را بررسی نمائیم ، از روی کار آمدن مادها ما شاهد مرزهای سیاسی مشخصی هستیم. در این قسمت نگارنده قصد دارد به نحوی گذارا به تاریخچه وپیشینه تقسیمات کشوری در ایران تا پایان دوره مغولان بپردازد.
۲-۱- تقسیمات کشوری در دوره مادها
مرزهای سیاسی ایران در دوره ماد ها (۷۰۱-۵۵۰ ق.م) منطبق با حدود چند واحد بزرگ جغرافیایی بوده است؛ که از شمال به رود ارس و رشته کوههای البرز ، از مشرق به دشت کویر و از مغرب و جنوب به سلسله جبال زاگرس محدود می شد (دیاکانوف،۱۳۵۷،۷۹). در آن زمان بنا به گفته دیاکانوف ، تقسیمات ایالتی چندان مورد توجه نبوده است و در آن سرزمین تنها تقسیمات قبیله ای وجود داشت (همان،۴۱۴).
۲-۲- تقسیمات کشوری در دوره هخامنشیان
وسعت ایران در دوره هخامنشیان (۵۵۰-۳۳۰ ق.م) به مراتب بیش از زمان مادها بود و مرزهای ایران به حد اعلای تاریخی خود رسیده و از رودخانه سند در مشرق تا قلب اروپا در غرب از یکسو و از سوی دیگر از ترکستان تا سواحل رود نیل گسترده شده بود . سرحد شمال شرقی ایران از رود جیحون گذشته به رود سیحون می رسید ، دریاچه آرال نیز در خاک ایران قرار داشت. در مشرق رود سند مرز شرقی ایران را تشکیل می دادکه تقریبا تمام خاک افغانستان کنونی را در بر می گرفت . در غرب از یکسو تا نزدیکی رود دانوب در اروپا شامل تمامی خاک آناطولی امروزی و اراضی مغرب دریای سیاه و از سوی دیگر تا آتن تحت سیطره ایران بود. همچنین در آفریقا قسمت شمال شرقی مصر و لیبی تا سومالی و قسمتی از یمن کنونی تا حوالی تونس و حبشه نیز جزو قلمرو ایران بود ، در جنوب مرز ایران تمام دریای عمان و خلیج فارس و تمامی خاک عراق ، سوریه و فلسطین امروزی را شامل می شد.(بدیعی، بی تا:ج۲،۲۰-۱۹).
پس از روی کار آمدن هخامنشیان ، اولین تقسیمات اداری نیز شکل گرفت. سازمان کشور ایران به ترتیب درجات از پایین به بالا عبارت بود از : ۱- نمنه ۲- زنتو ۳- ویث (ویس) ۴- دهیو (احتشام ،۱۳۵۵،۵۱).
هنگامی که داریوش اول بر سر کار آمد و قلمرو هخامنشیان گستردش بیشتری یافت ، او سیستم تقسیمات ایالتی جدیدی به نام ساتراپ را به وجود آورد و کشور را به بیست ساتراپی (شهرب نشین) تقسیم نمود.داریوش برای هر کدام از ساتراپی ها حاکمی تعیین نمود، که نایبان شاهنشاه یا اداره کننده « ارخای» ها بودند . او همچنین مقدار مالیاتی را که هرشهرب نشین ، می بایست بپردازد را تعیین کرد(همانجا). مهمترین ساتراپ ها عبارت بودند از ایالت ماد (هیرکانیا یا گرگان) ، ایالت سغدیانا (سمرقند و بخارا) ، ایالت پارت (خراسان) ، ایالت گندار (بخش غربی افغانستان و ولایت سکاها) ، ایالت خوارزم (خیوه) ، ایالت ایلام (سوزیانا) ، ایالت باختر (باکتریا) ، ایالت بابل ، ایالت عربستان ، ایالت مصر ، ایالت کلده ، ایالت آشور ، ایالت اسپاردا (بدیعی ،بی تا:ج۲،۲۱۶).
روسای لشکر ، شاه و ماموران او برصحت کار اونظارت می کردند. نظارت عالیه بر همه اعضای دولت و ماموران با « هزاره پئی تیش» (ریس هزاره) بود که ضمنا ریاست سپاه جاویدان را نیز بر عهده داشت ، دفتر ساتراپها نیز همانند دفتر شاه در شوش بود.
ماموران و دبیران ، رئیس دفتر ، رئیس خزانه که خراج دولتی را گردآوری می نمود ، محاسبه گران ، بازپرسان قضایی ، جارچیانی که فرمانهای دولت را به اطلاع مردم می رساندند ، تحت سرپرستی ساتراپها بودند (ایوانف ودیگران ،۱۳۵۹،۸۳).
۲-۳- تقسیمات کشوری در دوران سلوکیان و اشکانیان
آنچه در دوره هخامنشی در مورد تقسیمات کشوری اعمال می شد، در سلسله های بعدی نیز عملا دنبال شد. امر تقسیمات کشوری در این حکومت ها نیز جهت آرامش داخلی همواره مورد توجه بوده است. چنانکه پس از انقراض سلسله هخامنشیان در عهد سلوکیان با آنکه حدود قلمرو این سلسله به وسعت عهد هخامنشیان نمی رسید مع الوصف دارای تشکیلاتی از نظر تقسیمات کشوری مانند هخامنشیان بوده اند(بدیعی ،بی تا،ج۲،۲۱۶). فقط با این اختلاف که آنها استانها را به اپارخیها و هیپارخیها و روستاهای بارودار یا استاتموها تقسیم نمودند(کالج ،۱۳۸۰،۵۱).
اشکانیان نیز در طول حکومت خود همان تقسیمات کشوری سلوکی را پذیرفتند ولی به تدریج ساتراپها را به اپارخیهای کوچکتری تقسیم کردند(همانجا).
۲-۴- تقسیمات کشوری در دوران ساسانیان
در هیچ دورانی مرزهای سیاسی ایران مانند مرزهای دوره ساسانیان (۲۲۴ تا ۶۵۲ م) به حالت طبیعی خود نزدیک نبوده است. رود جیحون مرز شمال شرقی ایران را تشکیل می داد ، در مشرق مرزهای ایران بخش عمده ای از پاکستان کنونی و رخج و بلوچستان را در بر می گرفت مرزهای شمال غربی تا ارمنستان و کوههای قفقاز محدود بود ، حد غربی ایران را رود فرات و قسمتی از خاک سوریه کنونی تشکیل می داد و در جنوب بحرین و سواحل جنوبی خلیج فارس در قلمرو خاک ایران قرار داشته و قسطنطنیه نیز در دوران خسروپرویز ساسانی و یمن در دوران انوشیروان جزیی از خاک ایران بوده اند(بدیعی ، بی تا:ج۲،۲۰).
تقسیمات کشوری ایران در زمان ساسانیان، شامل : ایالت ، خوره (استان) ، وستوگ (شهرستان) و رستاگ (دهستان)(حموی،۱۳۸۰:ج۱،۴۱). بوده است ، که کریستن سن اشاره می کند این تقسیمات فقط جهت مقتضیات اداری بوده است ، هریک از بخشهای کوچک شهر ، تحت حکومت شخصی به نام شهریگ بود ؛ این شهریگ را از میان دهقانان اختیار می نمودند و در راس مزارع تابع آن (روستاگ) یک نفر دیهیگ قرار داشت(کریستن سن ،۱۳۴۵،۱۶۱-۱۶۰).
در زمان خسرو اول (۵۳۱ م- ۵۷۹ م) قلمرو حکومت به چهار کستگ (پازاگس) تقسیم شد ، این تقسیمات شامل :خراسان (مشرق) خوروران (خاوران) ، اپاخترا (باختر) و نیمروج (نیمروز)می شد. پازاگس ها گاهی نیز نام سرزمین عمده خود را می گرفتند ، بعنوان مثال منطقه جنوب ، پارس و منطقه شمال آذربایگان خوانده می شد(نولدکه،۱۳۷۸،۱۸۵؛ مارکوارت،۱۳۷۳،۳۹-۳۷). در راس هر پازاگس یک سپهبد یا مرزبان قرار داشت که به سبب همطراز از بودن با خاندان سلطنتی ، شاه نیز خوانده می شدند(کریستن سن ،۱۳۴۵،۱۰۲). این سپهبد علاوه بر فرماندهی نظامی ، عهده دار فرمانروایی آن منطقه نیز بود و وظایف او تنها به سرکوبی دشمنان داخلی و درهم شکستن دشمنان خارجی محدود نمی شد بلکه وظیفه گردآوری مالیات از مردم منطقه خویش نیز بر عهده او بود.
در واقع این اصلاحات بعلت گسترش فئودالیسم صورت گرفت و پیامد آن ، تقسیم کشور به واحدهای خرد و کلان اداری بود که تمام این ایالات منفک در نهایت فرمانروایی عالیه شاهنشاه را قبول داشتند؛ اما به لحاظ اقتصادی ، از سیاستی نیمه مستقل پیروی می کردند(کالسینکوف،۱۳۵۷،۲۱۳). همچنین هر یک از ایالات و ولایات مانند مرزبانان نیروی نظامی در اختیار داشتند و این مرزبانان بودند که در هنگام جنگ فرماندهی سپاه را تحت نظر سپهبدان عهده دار بودند. (بدیعی ،بی تا:ج۲،۲۱۸)
۲-۵- تقسیمات کشوری در ایران دوره اسلامی تاقبل از مغول

حتما بخوانید :   بررسی و مقایسه ریزغده زایی رقم های زودرس و دیررس گیاه سیب زمینی- قسمت ۸

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت  fotka.ir  مراجعه نمایید.

برچسب گذاری شده با: , , , , , , , , , ,