شناسایی معیار های طراحی مجموعه های فرهنگی -تاریخی در بافت تاریخی در ارتباط با بافت جدید- قسمت ۳

امکانات تاریخی:
شمار عظیمی از بناهای باارزش تاریخی که امکانات وسیع سیاحتی را فراهم می­آورند و هچنین تعداد فراوانی از خانه­های باارزش تاریخی که با تدابیری می­توان آنها را به امکانات جدید گردشگری بدل ساخت، در مناطق تاریخی وجود دارند.
 تصویر درباره گردشگری
امکانات عملکردی:
این امکانات در مناطق تاریخی بسیار بالاست،چراکه بازار شهر به عنوان هسته اقتصادی شهر درآنجا عمل می­ کند. در بسیاری از مناطق تاریخی، همان­گونه که اشاره شد، بناهایی قرار گرفته­اند که عملکردی فراشهری و ملی دارند.
عکس مرتبط با اقتصاد
امکانات فضایی:
مناطق تاریخی دارای بیشترین امکانات فضایی هستند. تعداد محوطه­ها و بناهای غنی از نظر فضایی که می­توان آنها را برای عملکردهای جدید شهری در منطقه تدارک دید و روح تازه­ای به آنها بخشید در این مناطق فراوان است.
امکانات اقتصادی:
به علت قرار گرفتن مناطق تاریخی، در مرکز شهرها و در قلب تحرکات و فعالیت­های شهری و مجاورت آنها با قسمتهای پررونق شهری، در صورت اندیشیدن تدابیر ویژه ، در مورد تأمین و دسترسیها و خدمات قابلیت افزایش قیمت زمین در این نقاط وجود دارد علاوه بر آن امکاناتی هم هستند که می­توان از طریق تغییر کاربری زمین بدست آورد. مثلا ایجاد مجموعه‌های تجاری جدید، هتلها، مراکز فرهنگی و آموزشی مانند آنها.
جمع بندی:
مطالعات انجام­شده نشان­دهنده آن است که زندگی شهری حاصل تبادلات و تعاملات اجتماعی شهروندان است هرچند که عرصه و کالبد این تبادلات و تعاملات اجتماعی قدیمی باشد.
 تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
متأسفانه پیامد دگرگونی در شهرهای ایران باعث ایجاد وضعیت عدم تعادل شده­است منظور از عدم تعادل عدم توزیع متعادل عملکردها در سطح شهر، عدم هماهنگی بین رشد واحدهای مسکونی و رشد تأسیسات و تجهیزات و خدمات شهری، صنایع و تکنولوژی و وسائط نقلیه و تأثیر آن بر محیط پیرامون خلاصه عدم تطابق نیازهای معاصر با کالبد قدیم بوده و حاصل آن متروکه و فرسوده شدن بناها و بافتهای قدیمی شهرهای ایران است. فرهنگ شهرسازی امروز، مرکز قدیمی و تاریخی و شهر فعال امروزی را در حقیقت مجزا و مقابل هم نمی­بیند بلکه آنها را بعنوان دو ارگانیسم زنده و مشخص با ساختاری غیرمشابه می­نگرد که مکمل یکدیگرند و می‌توانند نیازهای متنوع و متفاوت امروز شهرها را برآورده سازند.
هماهنگ کردن و نظم دادن به کار حفاظت از مرکز قدیمی و تاریخی از طریق مناسب­سازی فضای کالبدی بناهای قدیمی و بافت با نیازهای امروزین زندگی مردم شهر عاملی است که در احیای بناها و بافت­های قدیمی شهرهای ایران(عباس زادگان، ۱۳۷۸، ص ۱۸-۱۹).
۲-۷- تبریز
شهر بزرگ تبریز با تمدن دیرینه و دیرپای خود یکی از مراکز مهم تحولات سیاسی و اجتماعی کشور در طول قرن های گذشته بهشمار آمده و همیشه معمار قسمت زیادی از اتفاقات صورت گرفته در سرزمین ایران به حساب می آید. این شهر به علت پیشینه غنی تاریخی خود دارای بافت شهری و معماری ارزشمندی است که توجه هر بیننده علاقه مند را به خود جلب می کند.این بافت تاریخی به تدریج و در دوره های مختلفی پدید آمده است که بررسی هر یک از این دوره ها می تواند ما را در بهتر درک کردن موضوع کمک کند.
۲-۷-۱- تاریخچه تبریز
۲-۷-۱-۱- تبریز پیش از اسلام
الف- وجود تبریز در نیمه دوم هزاره اول ق.م :
یانیق، نام تپه ای است تقریبا مدور به وسعت هشت هکتار و ارتفاع ۵/۱۶ متر از زمینهای پیرامون که در شرق دریاچه ارومیه در ۳۰ کیلومتری جنوب غربی شهر تبریز، و حدود ۵ کیلومتری غرب خسرو شهر واقع گردیده است چارلز برنی باستان شناس اروپایی در سال ۱۹۵۸ محوطه فوق را بررسی نمود و منجر به شناسایی توالی فرهنگی و استقرار در محوطه از دوره نئولتیک جدید همزمان با حسنلو (دوره حاجی فیروز یعنی هزاره ششم ق.م) تا نیمه دوم هزاره اول ق.م گردیده است. (عمرانی و اسمعیلی سنگری، ، ۱۳۸۵، ص ۴۴-۴۵)
کتیبه سارگن دوم – پادشاه آشور (۷۰۵- ۷۲۲ قبل ازمیلاد).
دژی بنام تاروئی یا تارمیکس.
در قدیمیترین کتیبه ای که نام تبریز در آن بکار رفته، در محل تبریز فعلی، به دو قلعه اشاره می شود که گویا از هم مجزا بوده اند. دیاکونف در تاریخ «ماد» به جنگهای سارگن، پادشاه آشوری در ۷۱۴ ق.م، اشاره کرده و به حمله او بطرف آذربایجان فعلی و جنگ او با اوراتوها می پردازد و در ادامه می نویسد: «بدنبال فراریان عرصه جنگ کوه «اوآاوش» (سهند)، ساکنان «اوشکائیا» (اسکوی فعلی) و پادگان محل، آنجا را ترک گفتند و سارگون بدون اینکه پیکاری کند، اشغالش کرد و فرمان داد دیوارهای آنرا که چهار متر ضخامت داشت، خراب کنند» و سپس به حمله سارگن به قلعه مضاعف «تاروئی- تارماکیس» (تبریز کنونی) اشاره کرده و می نویسد: «و قلعه مضاعف « تاروئی و تارماکیس» (تبریز کنونی) را در سرزمین قبیله دالیان ـ که آن نیز پایگاه اسبان ذخیره سواران اوراتو بود، ویران کردند، لشکریان آشور همه جا انبارهای وسیع جو را تصرف کرده و گندم زارها و مراتع را نابود می کردند».(رضا زاد عمو زین الدینی، ، ۱۳۴۹، ص ۱۷-۱۸)
تصویر(۲-۱) کتیبه ساراگون دوم، (ماخذ: کتاب تاریخ ماد)
­ تصویر(۲-۲) نقشه نصوح مطراقچی سیاح ترکیه ای، (ماخذ: کتاب تبریز قدیم )
۲-۷-۱-۲- تبریز از ظهور اسلام تا حمله مغول ها
در زمان فتح آذربایجان توسط اعراب اسمی از تبریز نبرده شده است.
اهتمام عرب هنگام فتح آذربایجان بسال ۲۲ه. (۶۴۲م.) متوجه سمت اردبیل بود، و در بین شهر هایی که مرزبان ایران بگرد آوری سپاه میپرداخت نامی از تبریز برده نشده است (مینورسکی ، ۱۳۳۷، ص ۹)
بلاذری درباره فتح آذربایجان چنین نوشته است: «حسین عمرو اردبیلی، که از واقد اردبیلی و او از شیوخی که خود دیده بود روایت می کند که: چون مقیره بن شعبه از جانب عمر بن خطاب والی کوفه شد، فرمان ولایت آذربایجان را نیز از برای حذیفه بن یمان بیاورد. در آن زمان حذیفه در نهاوند یا در حوالی آن بود . پس به اردبیل رفت. اردبیل پایتخت آذربایجان بود…. (سلطان زاده، ۱۳۷۶، ص ۱۳)
حمد الله مستوفی بنیان شهر تبریز را به سال ۱۷۵ ه.ق. می داند که در سال ۲۴۴ بر اثر زلزله تخریب میشود و بازسازی می شود و دوباره در سال ۴۳۴ بر اثر زلزله تخریب می شود.
زبیده خاتون منکوحه هارون الرشید خلیفه عباسی رحمهما الله ساخت در سنه خمس و سبعین و مایه در سنه اربع و اربعین و مایتین بعهد متوکل عباسی بزلزله خراب شد خلیفه آنرا با حال عمارت آورد بعد از صد و نود سال در رابه عشر صفر سنه اربع و ثلثین و اربعایه باز بزلزله بکلی خراب شد.
(مستوفی ، ۱۳۶۲، ص ۷۵)
۲-۷-۱-۳- تبریز در دوره ایلخانان مغول
الف- نجات یافتن شهر از حمله مغول ها (۶۱۹ ه.ق)
“از سراه جلوریز روی بسوی تبریز نهادند و اتابک ازبک در آن زمان والی آن خطه بود صلاح در صلح دید و مال فراوان نزد مغولان فرستاده ایشان را از قتل و غارت تبریز درگذرانید”(خواند امیر ، تاریخ حبیب السیر(۱) ، ص ۳۳)
ب- پایتخت شدن تبریز (۶۶۳-۶۸۰ ه.ق)
“در زمان اباقاخان (۶۶۳-۶۸۰ ه.ق) سر سلسله ایلخانان، تبریز به پایتختی برگزیده شد.”
(سلطان زاده، ۱۳۷۶، ص ۱۷)
ساخت ارغونیه در غرب تبریز و باروی غازانی و دروازه های آن و ربع رشیدی.
“دور باروی تبریز شش هزار گام بوده است و ده دروازه دارد ری و قلعه و سنجاران و طاق و دروب جوء سرد و در دستی شاه و نارمیان و نوبره و موکله محله است چون در عهد مغول آن شهر دارای الملک گشت کثرت خلایق در آنجا جمع شدند و بر بیرون شهر عمارات کردند تا بمرتبه که بر هر دروازه زیادت از اصل شهر آبادانی پیدا شد غازان خان آنرا بارو میکشید چنانکه تمامت باغات و عمارات و دیه ها و ولیان کوه و سنجاران نیز داخل آن بارو بود جهت وفات او تمام نشد و دور باروی غازانی بیست و پنج هزار گام است و شش دروازه دارد اوجان و اهر و شروان و سردرود و شام و ساورود و تبریز در زیر شهر بموضعی که شام میخوانند خارج باروی غازانی غازان خان شهرچه دیگر ساخته و آنرا ربع رشیدی نام کرده…” (مستوفی ، ۱۳۶۲، ص ۷۶)
۲-۷-۱-۴- تبریز از زمان اولجایتو تا جهانشاه
ساخت مسجد تاج الدین علیشاه وزیر(۷۱۱ه.ق)و احداث مجموعه علائیه(۷۴۱ه.ق) و احداث مجموعه مظفریه (مسجد کبود) در سال ۸۷۳ ه.ق.
“با وجود تغییر محل پایتخت از تبریز به سلطانیه در عهد الجایتو، موقعیت پیشین تبریز کما بیش حفظ شده، چنان که در سال ۷۱۱ق. تاج الدین علیشاه وزیر، مسجد بزرگی در تبریز بنا کرد […] در سال ۷۴۱ق. به دستور امیر شیخ حسن کوچک مجموعه متشکل از مسجد، مدرسه و خانقاه در میدان کهن تبریز ساخته شد که گفته اند مسجد استاد شاگرد بخشی از آن بوده است[…]در عهد جهانشاه قره قویونلو، مجموعه ای از ساختمانهای بسیار زیبا در تبریز ساخته شد، که مسجد زیبایی بنام مسجد کبود (گوگ مسجد) از آن جمله است. با وجود آنکه این اثر را به صالحه خاتون دختر جهانشاه و بیگم خاتون همسر وی نسبت داده اند، اما بر اساس مفاد کتیبه سردر مسجد، باید آنرا در شمار خدمات ابوالمظفر جهانشاه محسوب داشت، و شاید به همین علت باشد که این بنا و آثار دیگری متعلق به این دوره را «مظفریه» نیز نامیده اند.” (سلطان زاده۱۳۷۶، ص ۲۹-۳۲-۳۸)
۲-۷-۱-۵- تبریز در حکومت آق قویونلو ها
انتقال پایتخت از دیار بکر به ترکیه و احداث میدان حسن پادشاه در مقابل باغ صاحب آباد و ساخت مجموعه حسن پادشاه شامل مسجد، مدرسه، میدان، باغ در حاشیه میدان حسن پادشاه و احداث عمارت هشت بهشت در درون باغ صاحب آباد (۸۸۸ه.ق).
“یعقوب در سال ۸۸۸ ق. دستور بنای قصری بنام هشت بهشت را در باغ صاحب آباد صادر کرد. در کنار این قصر یک میدان بزرگ و یک بیمارستان و حرمسرای شاهی بنا شده بود…… این کاخ امروزه از میان رفته و اثری از آن بر جای نمانده است.” (سلطان زاده، ۱۳۷۶، ص ص ۴۴-۵۱)
۲-۷-۱-۶- تبریز در حکومت صفویان
انتقال پایتخت از تبریز به قزوین (۹۵۵ه.ق) و ویران نمودن شهر در سال ۱۰۴۵ ه.ق. توسط سلطان مراد چهارم.
“نزدیک بودن تبریز به خاک عثمانی و لشکر کشی های متعدد عثمانیان برای تصرف این شهر، شاه تهماسب و سران حکومت او را در مناسب بودن تبریز به عنوان پایتخت کشور، به تردید و دودلی گرفتار کرد. بدین جهت برای آنکه پایتخت از خطر تصرف عثمانی مصون بماند. مصلحت را در آن دیدند که پایتخت را به شهری دور از دسترس عثمانی ها و ازبک ها انتقال دهند و چون شهر قزوین دارای این شرایط بود، آنرا به پایتختی برگزیدند و پس از خروج سلطان سلیمان از تبریز به سال ۹۵۵ ق. قزوین بطور رسمی دارالسلطنه ایران شد[…] سلطان مراد چهارم در سال ۱۰۴۵ ق. در دوره شاه صفی جانشین شاه عباس به ایران حمله کرد و طی سه روز بخشهایی از تبریز و برخی بناهای آن و همچنین قسمتهایی از باروی شهر را ویران نموده و سپس شهر را ترک کرد.” (سلطان زاده، ۱۳۷۶، ص ۴۸)
­ تصویر(۲-۳) نقشه شاردن، (ماخذ: کتاب سفرنامه شاردن )
۲-۷-۱-۷- تبریز در حکومت قاجار
ویرانی تبریز در زلزله سال ۱۱۹۳ ه.ق.
“این زلزله نیز یکی از سهمناک ترین زلزله های شهر تبریز می باشد که با توجه به متون قدیمی شاید بزرگترین زلزله باشد که در متون به آن اشاره نشده است.” (عمرانی و اسمعیلی سنگری، ۱۳۸۵، ص ۳۳)
ساخت حصار تبریز در سال ۱۱۹۴ ه.ق. توسط نجف قلی خان
“بعد از زلزله سال (۱۱۹۳ه.ق) یعنی ۲۲۱ سال پیش، کشیدن باروی محکمی به دور شهر آغاز شد که در (۱۱۹۶ه.ق) به پایان رسید، این بارو هشت دروازه داشت که به قرار زیر است :
دروازه خیابان … دروازه سرخاب … دروازه شتربان … دروازه استانبول … دروازه مهاد مهین (میار میار) … دروازه سرد (دروازه گجیل) … دروازه باغمیشه … دروازه نوبر “(نیکنام لاله و ذوقی،۱۳۷۴، ص ۷۷-۸۲)
­ تصویر(۲-۴) حصار نجفقلی خان، (ماخذ: کتاب دارالسلطنه نادر میرزا)
­ تصویر(۲-۵) نقشه دارالسلطنه، (ماخذ: کتاب دارالسلطنه نادر میرزا)
تصویر(۲-۶) نقشه خریطه، (ماخذ: کتاب دارالسلطنه نادر میرزا)
۲-۷-۱-۸- تبریز در حکومت پهلوی
با بلند شدن زمزمه‌های مشروطه خواهی در تبریز تحولات آن رو به کندی گذارد و این تا روی کار آمدن پهلوی اول ادامه یافت. در تبریز که آرامش حکمفرما شد، رشد و توسعه طبیعی آهنگ خود را بازیافت. تبریز به عنوان یکی از قطب‌های صنعتی کشور انتخاب شد. احداث خیابانهای جدید، تعریض گذرهای قدیمی و ایجاد عناصر شهی جدید به شهر شکل دیگری داد و سازمان فضایی، تحولات چندی را از سر گذراند:
۱٫ سه عنصر جدید کارخانه، راه‌آهن و سربازخانه به سازمان شهر افزوده شدند.
۲٫ خیابان جای گذرهای گذشته را در اتصال بخشهای شهر به یکدیگر گرفت.
۳٫ شاخه‌هایی از بازار با عبور خیابانها از اطراف آن قطع شد و عملکرد آن را تا حدی مختل کرد.
۴٫ مجموعه‌های جدید اداری و تجاری در امتداد خیابانهای جدید شکل گرفت و از در رقابت با بازار درآمد. شهر پیوسته قدیم را در بخشهای جنوبی گسست و بدون پیروی از برنامه و طرح و بدون محدودیتهای طبیعی گسترش یافت. بخش صنعتی در غرب شهر تمرکز پیدا کرد. دانشگاه تبریز در وسعتی زیاد و لابلای باغهای بزرگ ساخته شد. (نقشه ۲-۹).
تصویر(۲-۷) نقشه هوایی منطقه تاریخی تبریز سال ۱۳۸۰، (ماخذ: سازمان نقشه برداری)
۲-۷-۲- بافت تاریخی تبریز
با توجه به این رویکرد که ساختار مجموعه کاملی از روابط است که در آن عناصر ممکن است تغییر کند، اما به ترتیبی که وابسته به کل باقی بمانند و معنای خود را حفظ کنند. روابط بین عناصر مهمتر از خود عناصر است عناصر قابل تعویض هستند اما مناسبات چنین نیستند بنابراین ساختار اصلی شهر تبریز باید کلیت به هم پیوسته‌ای را تشکیل دهد و بدین ترتیب تار و پود این ساختار باید در همه گستره شهر تا انتهایی‌ترین اجزای آن امتداد یابد و جایی تمام شود که ساختمانهایی که حالت پر کننده دارند، آغاز شوند. بنابراین چنین کلیتی باید در مجموعه شهر امتداد یابد و به قسمتی از آن محدود نشود. مثلا در برگ، مجموعه مویرگهای درون آن که نقش تنظیم کننده حیات آن را بر عهده دارند، به عنوان ساختار اصلی آن تلقی می‌شوند و جایی که این مویرگها تمام می‌شوند و در واقع با تغییر جنس تشکیل دهنده و به عبارتی قسمت پرکننده مواجه ایم، ساختار اصلی تمام می‌شود یا در بدن انسان، استخوانبندی درون بدن ساختار بدن را تشکیل می‌دهد و گوشت و پوست که روی آن را می‌پوشاند، قسمت‌های پراکنده است که وقتی ساختار تمام می‌شود، آغاز می‌گردد.
۲-۷-۲-۱- شناخت بافت تاریخی تبریز
مطالعه بافت شهر تبریز نشان میدهد که این شهر نیز، هم در طی روند مکان یابی و هم در توسعه حوزه قابل سکونت خود،از موارد پیش گفته تاثیر پذیرفته و در طول زمان ویژگی‌های خاص خود را بدست آورده است. به طور کلی بررسی‌ها حاکی از آن است که رودخانه آجی چای و کوه سرخاب (عوامل طبیعی) در توسعه تبریز نقش بسزایی داشته‌اند. (نادرمیرزا، ۱۳۰۲، ص ۴۳) از سویی دیگر به دلیل آن که آب همواره به عنوان یکی از مهم‌ترین منابع زندگی و ادامه حیات سکونت گاه های بشر مطرح بوده و در مکان یابی شهرها نیز تاثیر بسیار داشته، نمی‌توان از اهمیت آجی چای در آبادانی تبریز چشم پوشی نمود. (شاردن، ۱۳۳۵، ص ۵۹)
علاوه بر عوامل طبیعی پیش گفته، جاده ابریشم (عامل مصنوعی) نیز به عنوان محور تجاری – اقتصادی مهم بر جهت و نحوه گسترش شهر تبریز تاثیر گذاشته است. «چون قراجه داغ منطقه کوهستانی است و کوه بزرگ سهند تمام فاصله بین تبریز و مراغه را اشغال کرده، لذا تبریز یگانه راه مناسب برای مواصلات بین شرق [امتداد: آستارا- اردبیل – تبریز و تهران – قزوین – میانه – تبریز] و غرب [امتداد: ترابوزان – ارزروم- خوی- تبریز]، شمال: [امتداد: تفلیس- ایروان- جلفا- مرند –تبریز] می‌باشد، بالاخره چون دامنه‌های کوه سهند معبر بسیار باریکی به کرانه شرقی دریاچه ارومیه ایجاد کرده، لذا راه مواصلات بین شمال [ماوراء قفقاز – قراجه داغ] و جنوب [مراغه – کردستان]، باید از تبریز بگذرد.» (مینورسکی، ۱۳۷۷، ص۳).
بدین ترتیب مشاهده می‌شود که نطفه‌های اولیه شهر همچون بازار، فضاهای خدماتی و شهری مانند کاروانسراها و میادین، در کنار این دو محور مهم شکل گرفتند و از اینرو ردپای گونه‌ای نظام خطی در نخستین طلیعه‌های شکل گیری تبریز قابل مشاهده است.
در طول زمان به دلیل قابلیت‌های سوق الجیشی اقلیمی شهر، پیکره شهر گسترش یافته است بازار تبریز نیز به سمت مجموعه حکومتی و در ادامه به مسجد جامع رشد نمود. این نمود در امتداد محور مهم تجاری- اقتصادی صورت گرفت. موقعیت ویژه تبریز موجب شد تا راه‌های ارتباطی برون شهری و درون شهری متعددی ایجاد گردند. در حالی که برخی از این راه ها ارتباطات شهر را با دیگر مقاصد مهم تجاری و سیاسی خارج شهر تامین می‌نمودند. راه‌های دیگری نیز وجود داشتند که تنها به باغ‌ها، مزارع و مقاصد کم اهمیت‌تر حاشیه‌ای شهر منتهی می‌شدند. باروی شهر تبریز اگر چه در جهت حفظ اندام‌های شهری ساخته شد. اما با رویش کالبدی – فضایی عناصر معماری وشهری که در جهت پاسخگویی به نیازها و آمال جدید ساکنان صورت می‌گرفت، پشت سرنهاده شد و بدین ترتیب پوست کهنه شهر دور انداخته شد و لایه‌ای نو پدید آمد.

 

جهت

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*