تأمین مالی ناشی از بدهی‌های عملیاتی-پایان نامه رابطه بین معیارهای رشد شرکت و پایداری ساختار سرمایه

تأمین مالی ناشی از بدهی‌های عملیاتی

تأمین مالی از طریق بدهی‌هایی که از عملیات و کسب و کار شرکت ایجاد می‌شوند را تأمین مالی ناشی از عملیات گویند. در واقع بدهی‌های عملیاتی در نتیجه معاملات با تأمین کنندگان، مشتریان و کارکنان در انجام عملیات بوده و بدون بهره نیز می‌باشند (نیسیم و پنمن[۱]، ۲۰۰۳، ۳۲).

بدهی‌های عملیاتی را می‌توان به دو دسته زیر تقسیم نمود:

الف) بدهی‌های عملیاتی قراردادی

ب) بدهی‌های عملیاتی برآوردی

۲-۵-۱ بدهی‌های عملیاتی قراردادی

بدهی‌هایی که در مورد مبلغ و یا زمان تسویه آن توافق صورت گرفته و ابهامی نیز وجود ندارد. به طور نمونه، حساب‌های پرداختنی تجاری، بدهی بابت کالاها و خدمات دریافت شده ای است که صورت حساب آن دریافت گردیده و یا با فروشنده در مورد مبلغ و زمان پرداخت ما به ازای آن توافق شده است. در واقع خروج منافع اقتصادی برای تسویه تعهد به قطعیت رسیده است (گراهام، ۲۰۰۰، ۴۵).

۲-۵-۱-۱ اعتبارات تجاری (حساب پرداختنی تجاری)

زمانی که شرکتی از طریق افزایش اعتبار به مشتریان، کالاهای خود را به فروش می‌رساند، حساب‌های دریافتنی شرکت (که بخشی از دارایی جاری در ترازنامه است) افزایش می‌یابد. زمانی بدهی به وجود می‌آید که شرکت با استفاده از اعتبار تجاری کالایی را بخرد و آن را در حساب‌های پرداختنی (در ترازنامه شرکت) ثبت کند (کارلسون و همکاران، ۲۰۰۶، ۳۸).

در شرایط اعتبار، نکات زیر مشخص می‌گردد:

۱) زمان شروع دوره اعتبار: غالباً زمان شروع دوره اعتبار را تاریخ فاکتور می‌نامند. زمانی که شرکتی در طی یک ماه چندین نوبت خرید می‌کند، شرکت فروشنده ممکن است تاریخ همه فروش‌ها را پایان ماه تعیین کند. یعنی آخرین روز ماهی که چندین نوبت خرید در آن صورت گرفته است را تاریخ شروع دوره اعتبار در نظر بگیرد.

۲) زمان پرداخت خالص صورتحساب: این دوره که بر حسب روز بیان می‌شود، مدت زمانی است که به خریدار داده می‌شود تا خالص یا کل مبلغ صورتحساب را بپردازد.

۳) تخفیفات نقدی : گاهی اوقات شرکت فروشنده، درصد معینی از صورتحساب خریدارهایی که وجوه کالاهای خریداری شده را سریعاً پرداخت می‌کنند، به عنوان تخفیف کسر می‌کند (کایهن و تیتمن، ۲۰۰۷، ۶۸).

۲-۵-۱-۱-۱ هزینه اعتبارات تجاری

از آن‌جا که اعتبارات تجاری یکی از منابع وجوه است، باید شرایط اعتبار را از دیدگاه هزینه های ذی‌ربط مورد بررسی و تجزیه تحلیل قرار داد. اول، زمانی که شرکتی از تخفیف استفاده نکند، تخفیف از دست رفته نوعی هزینه تأمین مالی تلقی می‌شود. دوم، اگر شرکتی با توجه به شرایط اعتبار، کالایی را بخرد ولی نتواند در تاریخ مقرر بدهی خود را پرداخت کند، درجه اعتبارش پایین خواهد آمد و پس از آن، تأمین مالی بسیار پرهزینه و حتی گاهی غیر ممکن می‌شود (جهانخانی و پارسیان، ۱۳۸۶).

۲-۵-۱-۱-۲ هزینه عدم استفاده از تخفیف

اگر شرکتی از تخفیف اعطایی استفاده نکند، از بابت اعتباری که از آن استفاده نکرده است متحمل هزینه ای نخواهد شد؛ زیرا اگر شرکت خریدار در موعد مقرر صورتحساب خود را پرداخت کند، مبلغی از بابت بهره به رقم فاکتور در فاکتور خرید اضافه نخواهد شد. زمانی که شرکت از تخفیف استفاده می‌کند، در طی دوره مقرر هیچ نوع هزینه ای از بابت استفاده از این تخفیف به شرکت تحمیل نخواهد شد. ولی اگر تخفیفی اعلان شود و شرکت از آن استفاده نکند، پرداخت وجه صورتحساب (پس از انقضای دوره ای که تخفیف به آن تعلق گرفته است) به معنی پذیرفتن نوعی هزینه تأمین مالی است (چنگ و داسکوپتا، ۲۰۰۹، ۸۵).

۲-۵-۱-۱-۳ تأخیر در پرداخت

این عنوان به اقدامی اطلاق می‌شود که شرکت خریدار پس از انقضای دوره مقرر (مدت زمانی که می‌توانست بدون استفاده از تخفیف نقدی، کل صورتحساب را بپردازد) صورتحساب شرکت را پرداخت نکند.

چنین عملی به منزله استفاده طولانی‌تر از اعتبار اعطایی شرکت فروشنده است و یک نوع بدحسابی تلقی شده و باعث می‌شود که درجه اعتبار شرکت خریدار کاهش یابد. در نتیجه، برای شرکت مشکل خواهد شد که در آینده بتواند از اعتباری تجاری استفاده کند و چه بسا مجبور شود خریدهای خود را صد درصد نقد انجام دهد (آلتی، ۲۰۰۶، ۳۴).

۲-۵-۱-۱-۴ اعتبار تجاری به عنوان ابزاری برای تأمین مالی

همان طور که گفته شد، اعتبار تجاری از جمله منابع تأمین مالی و هم زمان است و نشان دهنده یکی از اشکال مهم اعتبار بازرگانی است. اعتبار تجاری در زمانی به شرکت خریدار داده خواهد شد که شرکت فروشنده برای خریدار یک خط اعتبار باز کرده باشد. این گونه اعتبارات به صورت غیر رسمی به خریداران داده می‌شود و معمولاً بدون دریافت وثیقه و با تضمین است. استفاده کردن از اعتبارات تجاری از جمله روش‌هایی است که شرکت‌ها بدان وسیله برای دوره های کوتاه مدت تأمین مالی می‌کنند (جهانخانی و پارسیان، ۱۳۸۶).

۲-۵-۱-۲ اسناد پرداختنی

اسناد پرداختنی، وعده های کوتاه مدت به پرداخت وجه نقد هستند که پشتوانه آن‌ها، اسناد وعده دار می‌باشد. اسناد پرداختنی می‌توانند تجاری یا غیر تجاری باشند. این اسناد معمولاً به ارزش اسمی خود گزارش می‌شوند (نوروش، ۱۳۸۷).

۲-۵-۱-۳ سایر حساب‌ها و اسناد پرداختنی

سایر حساب‌ها و اسناد پرداختنی شامل آن دسته از بدهی‌های کوتاه مدت است که عمدتاً ناشی از دریافت

خدمت، عمل به احکام و قوانین و یا دریافت وجه در قالب سپرده می‌باشد. این حساب شامل اسناد پرداختنی غیر تجاری، حساب‌های پرداختنی غیر تجاری، مالیات‌های تکلیفی پرداختنی، مالیات بر درآمد پرداختنی، حق بیمه پرداختنی، حقوق و دستمزد پرداختنی، عوارض شهرداری، دو در هزار فروش صنایع، یک در هزار تربیت بدنی، عوارض آموزش و پرورش، ذخیره هزینه های معوق پرداخت نشده، حساب‌های پرداختنی و جاری شرکا می‌باشد که در واقع از عملیات غیر تجاری به وجود آمده است. از بین حساب‌های ذکر شده، حساب ذخیره هزینه های معوق جز بدهی‌های عملیاتی برآوردی می‌باشد.

۲-۵-۱-۴ پیش دریافت از مشتریان

بعضی از واحدهای تجاری قبل از انجام کار یا تحویل کالا به مشتریان، از آن‌ها وجه نقد دریافت می‌کنند. به عبارتی دیگر، مبالغی قبل از تحقق درآمد یا تکمیل فرآیند کسب سود، از مشتریان دریافت می‌گردد که به این گونه مبالغ، پیش دریافت گفته می‌شود. پیش دریافت اصولاً بیانگر تعهد انجام خدمت یا تحویل کالا در آینده به مشتریان است و جزء حساب‌های بدهی تلقی می‌شود (برزگر،۱۳۸۹، ۳۶).موفقیت این روش به موفقیت محصولات شرکت و میزان برتری آن در بازار بستگی دارد. هر چقدر قدرت انحصاری شرکت در بازار بیشتر باشد، این شیوه تأمین مالی امکان‌پذیرتر است (باقری، ۱۳۸۸، ۴۱).

۲-۵-۲ بدهی‌های عملیاتی برآوردی (ذخایر)

ذخیره نوعی بدهی است که زمان تسویه و یا مبلغ آن نامشخص است. ذخایر را می‌توان از سایر بدهی‌ها مانند حساب‌ها و اسناد پرداختنی تجاری و سایر حساب‌ها و اسناد پرداختنی متمایز کرد، زیرا در مورد زمان تسویه و یا مبلغ آن ابهام وجود دارد. حساب‌های پرداختنی تجاری، بدهی بابت کالاها و خدمات دریافت شده ای است که صورتحساب آن دریافت و یا به طور رسمی با فروشنده در مورد مبلغ و زمان پرداخت ما به ازای آن توافق شده است. بنابراین وجه تمایز اصلی حساب‌های پرداختنی تجاری با ذخایر این است که مبلغ آن با توجه به صورتحساب و زمان پرداخت آن نیز از طریق توافق با فروشنده مشخص شده است. گروهی دیگر از بدهی‌ها بابت کالاها یا خدمات دریافت شده ای است که صورتحساب آن دریافت نشده یا به طور رسمی با فروشنده در مورد مبلغ و زمان تسویه آن توافق نشده است. در برخی موارد برای تعیین مبلغ یا زمان تسویه چنین بدهی‌هایی، انجام برآورد لازم است، اما میزان ابهام در رابطه با این بدهی‌ها به مراتب کمتر از ذخایر است. بدهی مربوط به آب و برق مصرف شده ای که تا پایان دوره مالی صورت حساب آن دریافت نشده، نمونه ای از این بدهی‌ها می‌باشد. اگرچه در عمل اصطلاح ذخیره برای این نوع بدهی‌ها نیز استفاده می‌شود، اما اصطلاح ذخیره در استاندارد حسابداری شماره ۴ با عنوان ذخایر، بدهی‌های احتمالی و دارایی‌های احتمالی برای بدهی‌هایی بکار می‌رود که با تعریف ذخیره انطباق داشته باشد. بدهی مالیاتی نیز علی رغم داشتن عنوان ذخیره، در تعریف ذخیره نمی‌گنجد و در واقع ذخیره نیست.

ذخیره باید در صورت وجود معیارهای زیر شناسایی شود:

  1. واحد تجاری تعهدی فعلی (قانونی یا عرفی) در نتیجه رویدادی گذشته دارد.
  2. خروج منافع اقتصادی برای تسویه تعهد محتمل است.
  3. مبلغ تعهد به گونه ای اتکاپذیر قابل برآورد باشد.

در صورت عدم احراز شرایط مذکور، هیچ ذخیره ای نباید شناسایی شود. از جمله مواردی که در مورد آن‌ها ذخیره شناسایی می‌شود می‌توان به تضمین و ضمانت نامه های محصولات فروخته شده، جوایز، اقامه دعوی، ادعاها، اظهارنظرها و… اشاره کرد.

مبلغ شناسایی شده به عنوان ذخیره باید بهترین برآورد از مخارجی باشد که برای تسویه فعلی در تاریخ ترازنامه لازم است. بهترین برآورد از مخارج لازم برای تسویه تعهد فعلی، مبلغی است که واحد تجاری منطقاً لازم است برای تعهد در تاریخ ترازنامه یا انتقال به شخص ثالث در تاریخ یاد شده بپردازد. تسویه یا انتقال تعهد در تاریخ ترازنامه اغلب ناممکن یا غیر اقتصادی است.

با این حال برآورد مبلغی که واحد تجاری منطقاً لازم است برای تسویه یا انتقال تعهد بپردازد، بهترین برآورد از مخارج لازم برای تسویه تعهد فعلی در تاریخ ترازنامه است (نوروش،۱۳۸۷، ۵۱).

۲-۵-۲-۱ ذخیره هزینه های معوق

طی دوره حسابداری، شرکت‌ها هزینه های خاصی را متحمل می‌شوند که بابت آن‌ها تا پایان دوره حسابداری وجهی پرداخت نمی‌گردد. اصطلاحاً به این هزینه‌ها، هزینه های تعهدی (معوق) یا بدهی‌های تعهدی (معوق) گفته می‌شود. برای تعیین مبلغ و یا زمان تسویه این قبیل بدهی‌ها انجام برآورد لازم است. برای مثال، تعهدات مرتبط با حقوق و دستمزدی که توسط کارکنان ارائه شده، اما تا پایان دوره پرداخت نشده است، نوعی هزینه تعهدی می‌باشد (همان منبع، ۸۳).

۲-۵-۲-۲ ذخیره مالیات

در پایان سال مالی و بعد از محاسبه سود (زیان)، در صورتی که نتایج عملیات شرکت منتج به سود شده باشد، می‌بایست مطابق قوانین مالیاتی و به جهت رعایت استانداردهای حسابداری، اقدام به محاسبه ذخیره مالیات بر درآمد نمود. در هنگام محاسبه ذخیره مالیات بر درآمد، آن بخش از درآمدهای شرکت که معاف از مالیات بوده و یا مالیات آن‌ها قبلاً به طور مقطوع اخذ شده از سود ابرازی شرکت کنار گذاشته می‌شود (فرنگ و گویال، ۲۰۰۳، ۴۲). هم‌چنین آن بخش از سود شرکت که به موجب برخی قوانین مالیاتی (مانند مواد ۱۳۲ و ۱۳۸) معاف از پرداخت مالیات باشد نیز از سود ابرازی شرکت کنار گذاشته می‌شوند. هم‌چنین می‌بایست آن بخش از هزینه های شرکت که فاقد معیارهای مورد قبول مالیاتی می‌باشند نیز محاسبه و به سود ابرازی شرکت اضافه شود. بعد از انجام تعدیلات، در صورت وجود سود مشمول مالیات، با اعمال نرخ‌های مربوطه طبق قوانین مالیاتی، ذخیره مالیات بر درآمد شرکت محاسبه می‌شود. از آن‌جا که مبلغ مالیات بر درآمد قبل از صدور برگ قطعی به طور برآوردی مشخص می‌شود و به طور معمول بین مالیات محاسبه شده توسط شرکت و مالیات تعیین شده توسط ممیز تفاوت‌هایی وجود دارد، این تعهدات اصطلاحاً با عنوان ذخیره در متن ترازنامه منعکس می‌شود.

۲-۵-۲-۳ ذخیره مزایای پایان خدمت کارکنان

به موجب ماده ۲۴ قانون کار، کارفرما مکلف است بعد از پایان خدمت کارکنان (بازنشستگی، استعفا یا اخراج) به ازای هر سال خدمت، حداقل معادل یک ماه آخرین حقوق و مزایا به آنان پرداخت نماید. بنابراین طبق اصل تطابق هزینه با درآمد در پایان هر سال مالی، حداقل معادل یک ماه آخرین حقوق و مزایا و هم‌چنین مابه‌التفاوت تعدیل حقوق سنوات قبل به عنوان هزینه شناسایی و به بدهکار حساب “هزینه مزایای پایان خدمت کارکنان” و بستانکار حساب “ذخیره مزایای پایان خدمت کارکنان” منظور می‌شود. هم‌چنین در طول سال مالی، هنگام خروج کارکنان، هرگونه پرداختی به حساب ذخیره مزایای پایان خدمت کارکنان بدهکار می‌گردد. هزینه مزایای پایان خدمت کارکنان در صورت سود و زیان منعکس شده و مانده حساب ذخیره مزایای پایان خدمت کارکنان، پس از تعدیل آن در پایان هر سال مالی، به شکل یک رقم مجزا در متن ترازنامه به عنوان یکی از اجزای گروه بدهی‌های بلند مدت گزارش می‌شود (اسکندری، ۱۳۸۹، ۵۲).

از آن جایی که حساب ذخیره مزایای پایان خدمت در نتیجه معاملات با کارکنان در انجام عملیات شرکت ایجاد می‌شود یک بدهی عملیاتی بوده و چون زمان تسویه و یا تعیین مبلغ آن توأم با ابهام نسبتاً قابل توجه است برآوردی نیز می‌باشد.

۱ – Nissim& Penman